Borobudur's 1.200 jaar: begraving, herontdekking en redding

Het bouwwerk: 8e en 9e eeuw

Borobudur werd opgericht in de 8e en 9e eeuw tijdens de heerschappij van de Sailendra-dynastie, in de Kedu-vallei in het zuiden van Centraal-Java. De bouw wordt doorgaans gedateerd tussen ongeveer 780 en 840 na Christus — een enorme onderneming, hoe je het ook bekijkt, met naar schatting 56.600 kubieke meter grijs vulkanisch gesteente, gebouwd rondom en over een bestaande heuvel in plaats van op vlakke grond. Het voltooide monument meet ongeveer 123 meter aan elke zijde van de basis en rijst zo'n 35 meter daarboven uit.

Het was nooit een tempel in de zin van een omsloten heiligdom met een godheid erin. Het heeft geen interieur. Wat het wel heeft, is een route: een getrapte, onoverdekte piramide van elkaar opvolgende terrassen, bekroond met een grote klokvormige koepel, die UNESCO omschrijft als een harmonieus huwelijk van stoepa, tempel en berg. De stijl toont de invloed van Indiase Gupta- en post-Gupta-kunst, en het ontwerp combineert de stoepa, de tempelberg van de heilige Meru en de mandala — het vierkant staat voor de aarde, de cirkel voor de hemel.

Borobudur werd ook niet alleen gebouwd. Het werelderfgoed omvat drie monumenten: Borobudur zelf en twee kleinere tempels die in een rechte lijn naar het oosten liggen — Mendut, wiens Boeddha een indrukwekkend monoliet is, geflankeerd door twee bodhisattva's, en Pawon, een kleine tempel waarvan het interieur geen aanwijzing geeft welke figuur daar werd vereerd. De drie worden samen gelezen als fasen in het bereiken van nirvana, en de uitlijning is geen toeval. Als uw schema het toelaat, is het bezoeken van alle drie in volgorde het dichtst dat een moderne bezoeker bij de beoogde benadering komt.

Verlating en begraving

Het monument diende als boeddhistische tempel vanaf de bouw tot ergens tussen de 10e en 15e eeuw, toen het werd verlaten. Er is geen enkel gedocumenteerde catastrofe aan te wijzen. Het centrum van de Javaanse politieke macht verschoof naar het oosten, het religieuze leven van de regio veranderde, en het grote monument op de Kedu-vlakte raakte geleidelijk in verval. In een landschap dat zo vulkanisch actief is, is het stoppen met onderhoud al genoeg.

Vulkanische as deed de rest. Borobudur ligt binnen het bereik van Merapi, een van de meest constant actieve vulkanen op aarde, en vanaf ongeveer het jaar 1000 werd het monument geleidelijk bedolven onder as en vervolgens overwoekerd door vegetatie. Het verdween niet uit de lokale kennis — dorpelingen wisten heel goed dat er iets groots onder de heuvel lag — maar het verdween uit de bredere wereld, en dat bleef zo eeuwenlang.

Het is de moeite waard om stil te staan bij hoe lang dat is. Het bouwwerk lag ongeveer even lang begraven als het in gebruik had gestaan. Toen het weer tevoorschijn kwam, was de dynastie die het bouwde vijfhonderd jaar verdwenen, was de dominante religie van het eiland veranderd, en werd de taal van de inscripties erop door niemand in de buurt meer gelezen. Niets aan het voortbestaan van het monument was onvermijdelijk.

1814: het vrijleggen van de heuvel

Het monument keerde in 1814 terug in het publieke zicht, tijdens het korte Britse bestuur van Java, toen de luitenant-gouverneur Thomas Stamford Raffles werd geïnformeerd over een grote ruïne in de jungle nabij het dorp Bumisegoro. Raffles deed het werk niet zelf. Hij stuurde de Nederlandse ingenieur Hermann Cornelius, die met zo'n 200 man twee maanden besteedde aan het kappen van bomen, het verbranden van vegetatie en het weggraven van aarde totdat de vorm van de terrassen tevoorschijn kwam.

Die vrijlegging wordt conventioneel een herontdekking genoemd, en dat woord verdient enige scepsis. De mensen die rond de heuvel woonden, hadden het niet kwijtgeraakt. Wat 1814 deed, was het monument onder de Europese wetenschappelijke en administratieve aandacht brengen — met alles wat daaruit volgde, goed en slecht. De negentiende eeuw behandelde Borobudur evenzeer als een steengroeve van curiosa als een monument: beelden verlieten de site, hoofden verlieten beelden, en souvenirs gingen mee met vooraanstaande bezoekers.

De eeuw na de ontruiming was alles bij elkaar genomen zwaarder voor het bouwwerk dan de eeuwen van begraving waren geweest. Opnieuw blootgesteld aan de moessonregens, met een afwatering die niet meer functioneerde zoals ontworpen en fundamenten die gewicht droegen waar ze zich omheen hadden gezet, begon de structuur te vervormen. Tegen het begin van de jaren 1900 stonden de terrassen zichtbaar scheef en erodeerden de reliëfs. Ingrijpen was geen optie meer.

Twee restauraties, één eeuw

De eerste campagne liep van 1907 tot 1911 onder Nederlandse archeologen, en het was een reddingsoperatie eerder dan een reconstructie: stabiliseren wat instortte, terugzetten wat verschoven was, de afwatering aanpakken. Het kocht het monument enkele decennia. Het loste het onderliggende probleem niet op, namelijk dat water nog steeds door de vulling in de terrassen trok en de heuvel met zich meedroeg.

De tweede campagne was van een totaal andere schaal. Ondernomen met hulp van UNESCO en internationale financiering, liep het hoofdwerk door de tweede helft van de jaren 1970 tot in de vroege jaren 1980, en de restauratie werd voltooid in 1983. Meer dan een miljoen stenen werden gedemonteerd en verwijderd, de reliëfs gereinigd en behandeld, een nieuw afwateringssysteem in de structuur aangebracht, en het geheel vervolgens weer opgebouwd door anastylose — de originele blokken terugplaatsen op hun originele posities, met zo min mogelijk nieuw materiaal.

Anastylose is een langzame, onglamoureuze, diep conservatieve methode, en het is de reden waarom Borobudur authentiek aanvoelt in plaats van als een replica. Nieuw andesiet werd alleen gebruikt waar een blok ontbrak of te ver heen was om last te dragen. Al het andere dat vandaag op de terrassen staat, is de steen die de metselaars van de Sailendra hebben gehouwen. Wanneer je te horen krijgt dat een duizend jaar oud oppervlak niet aangeraakt mag worden, is dit de context: het oppervlak overleefde begraving, ontruiming en twee demontages, en het is niet onverwoestbaar.

UNESCO schreef de Borobudur Tempelcomplexen in 1991 in op de Werelderfgoedlijst, onder criteria die het erkennen als een meesterwerk van boeddhistische architectuur en monumentale kunst, als een uitmuntend voorbeeld van Indonesische kunst en architectuur uit de vroege 8e tot late 9e eeuw, en vanwege de associatie met de levende boeddhistische traditie.

2010, en waarom de regels zijn wat ze zijn

In oktober en november 2010 barstte Merapi opnieuw uit, en het monument werd herinnerd aan het proces dat het duizend jaar eerder had begraven. As viel op de tempel tot een diepte van ongeveer 2,5 centimeter, bedekte de beelden, vulde het beeldhouwwerk en verstopte het afwateringssysteem dat de vorige restauratie had aangebracht. De schoonmaak was een grote onderneming, ondersteund door een UNESCO-bijdrage van ongeveer drie miljoen Amerikaanse dollar, en de zure as moest van de steen worden verwijderd voordat het blijvende schade kon aanrichten.

Dat evenement is de directe voorloper van de regels die bezoekers vandaag de dag tegenkomen. Het speciale schoeisel dat wordt verstrekt om de structuur te beklimmen, de sessies met een maximum en een vaste tijdsduur, de gids die met elke groep meeloopt, de verboden om de reliëfs aan te raken en om eten of drinken mee de terrassen op te nemen — niets daarvan is ceremonieel. Ze bestaan omdat een monument dat binnen mensenheugenis begraven, vrijgelegd, tweemaal herbouwd en opnieuw in as is gelegd, een kwetsbaar object is waar jaarlijks drie miljoen bezoekers overheen lopen.

We noemen dit niet om te preken, maar omdat het het bezoek echt verbetert. Regels die bij de poort willekeurig voelen, stoppen willekeurig te voelen zodra je weet dat een miljoen stenen met de hand zijn afgebroken en teruggeplaatst binnen het leven van mensen die nog op de site werken. De terughoudendheid die van je wordt gevraagd is klein, en het is de reden dat de terrassen überhaupt open zijn.

Een levend monument, geen ruïne

Het is makkelijk om Borobudur onder archeologie te scharen en het daarbij te laten. Dat zou een vergissing zijn. Sinds de ontruiming en restauratie is het weer in gebruik genomen als boeddhistische site, en eenmaal per jaar, bij de volle maan van mei of juni, vieren Indonesische boeddhisten Vesak met een processie die begint bij Mendut en hier eindigt, met de klok mee rond het monument lopend in dezelfde richting waarin de reliëfs bedoeld zijn om gelezen te worden. Saffraanrode gewaden op die terrassen zijn geen re-enactment.

Daarnaast trekt de site nu meer dan drie miljoen bezoekers per jaar, waarmee het een van de drukst bezochte monumenten van Zuidoost-Azië is — en dat verklaart veel over hoe het wordt beheerd. De toegang tot de structuur zelf wordt gereguleerd via een beperkt aantal sessies met een vaste tijdsduur en een gids, het terrein vangt het grootste deel van de bezoekersstroom op, en de twee musea in het park verlichten de druk op de terrassen terwijl ze bezoekers iets bieden wat de terrassen niet kunnen.

Als u rond Vesak bezoekt, verwacht dan dat de site drukker is en dat delen ervan worden gebruikt voor religieuze vieringen; dat is de prijs voor het zien van het monument in zijn oorspronkelijke functie. Op elk ander moment van het jaar is het de moeite waard om de trap op te gaan met het besef dat dit een functionerende religieuze plek is met een twaalf eeuwen lange geschiedenis van onderbrekingen, en dat u een van de drie miljoen mensen bent die dit jaar gevraagd wordt er lichtvoetig te lopen.