Zonder wachtrij beschikbaar De reliëfs van Borobudur lezen
De verborgen basis, de vier galerijen, en hoe een wandeling van 5 kilometer met de klok mee ontworpen was om als een boek gelezen te worden.
De meeste bezoekers beklimmen Borobudur voor het uitzicht vanaf de top, en dat uitzicht verdient het. Maar het monument is niet gebouwd om van bovenaf bekeken te worden; het is gebouwd om doorheen te lopen en te lezen. De galerijen die rond de vierkante terrassen spiraliseren, dragen ongeveer 2.670 individuele bas-reliëfs — waarvan circa 1.460 verhalende panelen en zo'n 1.212 decoratieve — en ze zijn gerangschikt in een doordachte volgorde die een pelgrim die met de klok mee loopt, in volgorde zou tegenkomen, niveau na niveau, over een route van meer dan vijf kilometer. Weten waar u naar kijkt, verandert een beklimming in een leeservaring. Deze gids legt uit wat waar is gebeeldhouwd, waarom de onderste reeks bijna volledig aan het zicht onttrokken is, en hoe u de galerijen kunt doorgronden binnen de tijd die één sessie toestaat.
Waarom de reliëfs zo gerangschikt zijn
Borobudur is in drie lagen gebouwd: een piramidale basis, vijf concentrische vierkante terrassen die het lichaam vormen, en daarboven drie cirkelvormige platforms met een monumentale stoepa op de top. UNESCO beschrijft deze verticale verdeling van basis, lichaam en bovenbouw als perfect overeenkomend met de opvatting van het universum in de boeddhistische kosmologie — de drie overlappende sferen van kamadhatu, rupadhatu en arupadhatu. De basis staat voor de sfeer van verlangens, waar we gebonden blijven aan wat we willen; de vierkante terrassen voor de sfeer van vormen, waar verlangen wordt losgelaten maar naam en vorm nog steeds bestaan; de cirkelvormige platforms en de bekronende stoepa voor de sfeer van vormloosheid, waar geen van beide overblijft.
Het beeldhouwwerk volgt dat schema exact. De sfeer van verlangen wordt onderaan geïllustreerd, in de meest letterlijke en wereldse beeldtaal van het monument. De sfeer van vormen beslaat de omsloten galerijen, waar het verhaal zich op ooghoogte ontvouwt tussen twee gebeeldhouwde muren. De sfeer van vormloosheid, bovenaan, is bijna kaal: geen galerijen, geen verhalen, alleen de open terrassen, de geperforeerde stoepa's en de lucht. De decoratie wordt niet dunner omdat de bouwers tijd tekortkwamen. Ze wordt dunner omdat dat het argument is dat het gebouw maakt.
De muren en balustrades dragen samen laagreliëfs over een oppervlakte van zo'n 2.520 vierkante meter. De bedoelde looprichting is met de klok mee, beginnend bij de oostelijke trap — de praktijk van pradakshina, waarbij u het monument aan uw rechterzijde houdt — en een pelgrim die elk niveau in volgorde voltooit, legt meer dan vijf kilometer af voordat hij de top bereikt. Moderne sessietijden staan een volledige rondgang op leestempo niet toe, en dat is precies waarom het helpt om van tevoren te weten voor welke panelen u het liefst wilt stilstaan.
De eerste galerij: het leven van de Boeddha en de verhalen van vorige levens
De eerste galerij is waar de meeste bezoekers beginnen met lezen, en het draagt twee verschillende programma's op zijn twee muren. De hoofdmuur bevat 120 panelen van de Lalitavistara — het leven van Gautama Boeddha, van het besluit om geboren te worden, door de paleisjaren, het vertrek, de jaren van ascese, de verlichting, en de eerste preek. Het leest van links naar rechts terwijl je met de klok mee loopt, en het is de meest direct leesbare reeks op het monument omdat het verhaal zelfs bekend is bij bezoekers zonder boeddhistische achtergrond.
Daaronder en ernaast lopen de Jataka- en Avadana-reeksen: verhalen van de vorige levens van de Boeddha en van de verdienstelijke daden van anderen, 120 panelen op de hoofdmuur met nog eens 372 en 128 over de balustrades. Dit zijn de panelen van de verteller — dieren die zich beter gedragen dan koningen, zelfopoffering weergegeven met een bijna opgewekte nuchterheid, schepen en olifanten en bossen. Als je kinderen bij je hebt, is dit het niveau waarop ze ophouden zich te vervelen.
Een praktische opmerking over het kijken: de galerijen zijn smal, en het beeldhouwwerk is ontworpen om te worden gelezen in wandeltempo vanaf ongeveer een meter afstand. Achteruit stappen om een hele muur te fotograferen maakt het plat en verliest de diepte waar de beeldhouwers voor werkten. De reliëfs mogen ook niet worden aangeraakt — handoliën en slijtage zijn precies wat een duizend jaar oud andesietoppervlak niet in grote hoeveelheden kan overleven — dus lees met je ogen en laat de gids wijzen in plaats van zelf te wijzen.
De bovenste galerijen: de pelgrimstocht van Sudhana
Vanaf de tweede galerij naar boven wijdt het monument zich bijna volledig aan één enkele tekst: de Gandavyuha, het verhaal van de jongeling Sudhana en zijn reis door een opeenvolging van leraren op zoek naar begrip. De reeks loopt over 128 panelen op de muur van de tweede galerij, 88 op de derde, en 84 op de vierde, en voert de lezer gestaag hoger naarmate het verhaal vordert. Het is het langste enkele verhaal op het bouwwerk en het minst bekend bij de meeste bezoekers.
Het is ook, bewust, het minst bewogen. Waar de eerste galerij je koningen, olifanten en dramatische verzakingen geeft, geeft de Gandavyuha je ontmoeting na ontmoeting, leraar na leraar, elke conversatie die Sudhana een stukje verder brengt. De herhaling is het punt: de pelgrimstocht is lang, de lessen stapelen zich op, en de lezer die het monument beklimt, voert dezelfde reis uit in steen die Sudhana in de tekst uitvoert.
Bij de vierde galerij raken de muren ongeveer in hetzelfde tempo door het verhaal heen als de bezoeker door zijn adem heen raakt, en dan eindigen de galerijen gewoon. Je stapt naar buiten op de cirkelvormige terrassen en het beeldhouwwerk stopt. Na meer dan een kilometer aan dichte vertelling is de plotselinge leegte van de bovenste platforms een van de meest effectieve architectonische overgangen in heel Azië, en het gaat grotendeels verloren aan iedereen die de trappen heeft beklommen zonder de muren te zien.
De Boeddha's: 504 beelden en hoe ze verschillen
Het monument bevatte oorspronkelijk 504 Boeddhabeelden. De meeste zitten in nissen langs de balustrades van de vierkante terrassen, in rijen die met het gebouw omhoog lopen; de overige 72 zitten binnenin de geperforeerde klokvormige stoepa's die de drie cirkelvormige platforms bovenaan omringen, elk zichtbaar in fragmenten door het opengewerkte steen. Niet alle zijn intact bewaard gebleven — hoofden zijn door de eeuwen heen verwijderd, en sommige nissen staan nu leeg — maar de opstelling is vanaf de grond nog steeds goed leesbaar.
De beelden zijn niet identiek, en de verschillen vormen het meest lonende detail van het monument voor een tweede bezoek. De handposities variëren afhankelijk van aan welke kant van het gebouw het beeld staat, elke mudra met een eigen betekenis, dus een Boeddha aan de oostzijde houdt zijn handen anders dan een aan de westzijde. Een volledige ronde lopen over één terras en de gebaren zien veranderen is een stiller genoegen dan het uitzicht vanaf de top en duurt ongeveer tien minuten.
Bij de stoepa's bovenaan is etiquette het belangrijkst. Er is een hardnekkige traditie onder bezoekers om door het opengewerkte steen te reiken en de Boeddha binnenin aan te raken voor geluk, en dat willen we u vragen niet te doen. Dit is zowel een actieve plek van aanbidding als een archeologische site — boeddhisten in Indonesië komen hier elk jaar samen tijdens Vesak, tijdens de volle maan van mei of juni, en lopen met de klok mee rond het monument, zoals pelgrims dat al eeuwen doen. Kijk door het steen, fotografeer het als u wilt, en houd uw handen bij u.
Het beeldhouwwerk lezen zonder te klimmen
De toegang tot de terrassen werkt met beperkte sessies op vaste tijden, en niet elke bezoeker wil er een — sommigen kunnen de trappen niet aan, sommigen reizen met kleine kinderen, sommigen komen simpelweg aan op een dag waarop de sessies die ze wilden al vol zijn. Niets daarvan sluit je buiten van de reliëfs. Toegang tot het terrein geeft je het volledige archeologische park, de wandeling rond de basis van het monument en de twee musea, en een doordacht bezoek op grondniveau is een betere kennismaking met het beeldhouwwerk dan een gehaaste klim.
Het Karmawibhangga Museum is de reden. Het herbergt de documentatie van de verborgen voet — de panelen die niemand op hun plek kan zien — en het stelt u in staat er op uw eigen tempo naar te kijken, zonder een aflopende tijdslotklok en zonder de drukte van een smalle galerij. In de buurt kiest het Samudraraksa Museum een heel andere aanpak, gebouwd rond de schepen die in de muren van het monument zijn uitgehouwen en de maritieme wereld die het boeddhisme oorspronkelijk naar Java bracht. Beide zijn inbegrepen bij de toegang tot het terrein.
Vanaf de gazons leest het monument ook als één enkel object, op een manier die nooit lukt vanuit de galerijen: de getrapte vierkante terrassen, de drie cirkelvormige platforms erboven, de bekronende stoepa, het hele mandala-plan in één oogopslag. Loop de omtrek met de klok mee, stop bij de zuidoostelijke hoek waar de verborgen voet is blootgelegd, en ga dan de musea binnen. Het is een bezoek van twee uur dat u het gebouw laat begrijpen in plaats van er alleen maar op te hebben gestaan.
Veelgestelde vragen
Kunt u de verborgen Karmawibhangga-panelen daadwerkelijk zien?
Alleen één sectie. Het omsluitende steen dat de voet van het monument bedekt, is open gelaten bij de zuidoostelijke hoek, waar u het originele beeldhouwwerk op zijn plek kunt zien. De rest van de reeks van ongeveer 160 panelen is verzegeld achter het steunwerk en is alleen te zien als documentatiefoto's, tentoongesteld in het Karmawibhangga Museum op het terrein, dat inbegrepen is bij de toegang tot het terrein.
Hoeveel reliëfpanelen heeft Borobudur in totaal?
Ongeveer 2.670 individuele bas-reliëfs, waarvan ongeveer 1.460 verhalende panelen en ongeveer 1.212 decoratieve. De verhalende panelen zijn verdeeld over de verborgen voet en de vier galerijen: de Karmawibhangga aan de basis, de Lalitavistara over het leven van de Boeddha en de Jataka- en Avadana-verhalen in de eerste galerij, en de Gandavyuha-bedevaart van Sudhana over de tweede, derde en vierde.
Welke richting moet ik lopen door de galerijen?
Met de klok mee, met het monument aan uw rechterhand, vanaf de oostelijke trap. Dat is de richting van pradakshina, de omloop waarvoor het gebouw is ontworpen, en ook de richting waarin de verhaalpanelen gelezen moeten worden. Tegen de klok in lopen betekent dat u elk verhaal achterstevoren tegenkomt. Een volledige lezing van elk niveau beslaat meer dan vijf kilometer, wat meer is dan één sessie toelaat.
Mag ik de Boeddha in de stoepa's aanraken?
Dat verzoeken wij u niet te doen. De traditie om door het opengewerkte steenwerk te reiken voor geluk is wijdverbreid maar schadelijk, zowel voor het beeldhouwwerk als voor de structuur van de stoepa, en Borobudur blijft een levende plek van boeddhistische eredienst én een UNESCO-werelderfgoedmonument. Hetzelfde geldt voor de reliëfpanelen: niet aanraken, niet leunen, niet op de muren klimmen. Gidsen zullen u hetzelfde vragen, hoffelijk maar beslist.
Hoeveel van het beeldhouwwerk kan ik realistisch gezien zien tijdens één bezoek?
Een enkele structuursessie van negentig minuten geeft u tijd voor de blootgelegde verborgen voethoek, een goede blik op één galerij en de bovenste terrassen — niet de volledige omloop. Wij adviseren u vooraf te kiezen: de eerste galerij als u het leven van de Boeddha en de verhaalpanelen wilt zien, de bovenste galerijen als u de pelgrimstocht van Sudhana wilt volgen. De musea op het terrein vullen de rest aan zonder tijdslimiet.
Is een gids nodig om de reliëfs te begrijpen?
Een gids begeleidt elke beklimming van de tempelstructuur, en bij de reliëfs maakt dat een groot verschil — de panelen hebben geen labels en de volgorde is niet vanzelfsprekend voor een eerste bezoeker. Heeft u een specifieke interesse, vermeld dat dan aan het begin van de sessie in plaats van aan het einde. Gidsen beschikken over veel meer materiaal dan een standaard rondleiding gebruikt en gaan graag dieper als u dat vroeg aangeeft.