Sıra Beklemeden Giriş Mevcut Borobudur'daki Kabartmaları Okumak
Gizli taban, dört galeri ve 5 kilometrelik saat yönündeki yürüyüşün nasıl bir kitap gibi okunmak üzere tasarlandığı.
Çoğu ziyaretçi Borobudur'a tepeden manzara için tırmanır ve manzara bunu hak eder. Ama anıt yukarıdan bakılmak için değil, içinden yürünüp okunmak için inşa edildi. Kare teraslarının etrafında sarmal çizen galeriler yaklaşık 2.670 ayrı kabartma taşır — bunların yaklaşık 1.460'ı anlatı paneli, yaklaşık 1.212'si dekoratiftir — ve bunlar, saat yönünde yürüyen bir hacının beş kilometreyi aşan bir rota boyunca seviye seviye sırayla karşılaşacağı bilinçli bir dizi halinde düzenlenmiştir. Neye baktığınızı bilmek, tırmanışı bir okumaya dönüştürür. Bu rehber, nerede neyin oyulduğunu, en alt serinin neden neredeyse tamamen gözden gizlendiğini ve tek bir seansın izin verdiği sürede galerileri nasıl anlamlandıracağınızı anlatır.
Kabartmaların neden bu şekilde düzenlendiği
Borobudur üç kat halinde inşa edilmiştir: piramidal bir taban, gövdeyi oluşturan beş eş merkezli kare teras ve zirvede anıtsal bir stupa taşıyan üç dairesel platform. UNESCO, taban, gövde ve üst yapının bu dikey bölünmesinin Budist kozmolojisindeki evren anlayışıyla — kamadhatu, rupadhatu ve arupadhatu'nun üst üste binen üç küresiyle — tamamen uyumlu olduğunu belirtir. Taban, arzular küresini temsil eder; burada istediklerimize bağlı kalırız. Kare teraslar, arzunun terk edildiği ama ad ve biçimin hâlâ geçerli olduğu biçimler küresini; dairesel platformlar ve taçlandıran stupa ise hiçbirinin kalmadığı biçimsizlik küresini simgeler.
Oyma, bu şemayı birebir takip eder. Arzular alemi en altta, anıtın en gerçekçi ve dünyevi imgeleriyle betimlenir. Biçimler alemi kapalı galerilerde yer alır; burada anlatı, iki oyma duvar arasında göz hizasında akar. Biçimsizlik alemi en üstte neredeyse çıplaktır: galeri yok, hikâye yok, yalnızca açık teraslar, delikli stupalar ve gökyüzü vardır. Süsleme, inşaatçıların zamanı tükendiği için incelmez. İncelir çünkü yapının savunduğu argüman budur.
Duvarlar ve korkuluklar birlikte yaklaşık 2.520 metrekarelik bir yüzey alanında alçak kabartmalar taşır. Öngörülen hareket yönü, doğu merdiveninden başlayarak saat yönündedir — pradakshina uygulaması, anıtı sağınızda tutmak — ve her seviyeyi sırayla tamamlayan bir hacı, zirveye ulaşmadan önce beş kilometreden fazla yol kat eder. Modern seans süreleri, okuma hızında tam bir tur yapmaya izin vermez; bu yüzden hangi panellerin önünde durmak istediğinizi önceden bilmek tam da bu nedenle işe yarar.
Birinci galeri: Buda'nın hayatı ve önceki yaşamların hikâyeleri
Birinci galeri, çoğu ziyaretçinin okumaya başladığı yerdir ve iki duvarında iki ayrı program taşır. Ana duvarda Lalitavistara'nın 120 paneli bulunur — Gautama Buddha'nın hayatı: doğma kararından saray yıllarına, ayrılışa, çilecilik yıllarına, aydınlanmaya ve ilk vaaza. Saat yönünde yürürken soldan sağa okunur ve anıttaki en kolay anlaşılır dizidir, çünkü hikâye Budist geçmişi olmayan ziyaretçilere bile tanıdıktır.
Altında ve yanında Jataka ve Avadana serileri uzanır: Buda'nın önceki yaşamlarının ve başkalarının erdemli eylemlerinin hikâyeleri; ana duvarda 120 panel, korkuluklarda ise ayrıca 372 ve 128 panel. Bunlar hikâye anlatıcısının panelleridir — krallardan daha iyi davranan hayvanlar, neredeyse neşeli bir yalınlıkla işlenmiş özveri, gemiler, filler ve ormanlar. Yanınızda çocuklar varsa, sıkılmaktan vazgeçtikleri seviye burasıdır.
Bakış üzerine pratik bir not: galeriler dardır ve oymalar, yaklaşık bir metre mesafeden yürüme hızında okunacak şekilde tasarlanmıştır. Geriye çekilip tüm bir duvarı fotoğraflamak, onu düzleştirir ve oymacıların uğruna çalıştığı derinliği kaybettirir. Kabartmalara da dokunulmamalıdır — el yağları ve aşınma, bin yıllık andezit yüzeyin yoğun biçimde kaldıramayacağı şeylerdir — bu yüzden gözlerinizle okuyun ve rehberin işaret etmesine izin verin, kendiniz işaret etmeyin.
Üst galeriler: Sudhana'nın hac yolculuğu
İkinci galeriden yukarıya doğru anıt, neredeyse tamamen tek bir metne adanmıştır: Gandavyuha — genç Sudhana'nın anlayış arayışında bir dizi öğretmenin ardından yaptığı yolculuğun hikâyesi. Dizi, ikinci galeri duvarında 128, üçüncüde 88 ve dördüncüde 84 panel boyunca uzanır; hikâye ilerledikçe okuyucuyu istikrarlı biçimde yukarı taşır. Yapıdaki en uzun tek anlatıdır ve çoğu ziyaretçiye en az tanıdık gelendir.
Aynı zamanda, bilinçli olarak, en az olaylı olanıdır. Birinci galeri size krallar, filler ve dramatik feragatler sunarken, Gandavyuha size karşılaşma üstüne karşılaşma, öğretmen üstüne öğretmen sunar; her sohbet Sudhana'yı biraz daha ileri taşır. Tekrar asıl noktadır: hac uzundur, dersler birikir ve anıta tırmanan okuyucu, Sudhana'nın metinde yaptığı yolculuğun aynısını taşta gerçekleştirir.
Dördüncü galeriye gelindiğinde duvarlardaki hikâye, ziyaretçinin nefesinin tükendiği hızla tükenmeye başlar ve sonra galeriler aniden sona erer. Dairesel teraslara adım atarsınız ve oyma durur. Bir kilometreden fazla yoğun anlatının ardından üst platformların ani boşluğu, Asya'daki en etkili mimari geçişlerden biridir ve duvarları görmeden merdivenleri tırmanan herkes için büyük ölçüde boşa gider.
Buddhalar: 504 heykel ve farklılıkları
Anıt başlangıçta 504 Buda heykeli barındırıyordu. Çoğu, kare terasların korkulukları boyunca nişlerde, yapıyla birlikte yukarı doğru basamaklanan sıralar halinde oturur; kalan 72 tanesi ise tepedeki üç dairesel platformu çevreleyen delikli çan şeklindeki stupaların içinde yer alır ve her biri ajur taşın içinden parçalar halinde görülebilir. Hepsi sağlam olarak günümüze ulaşmamıştır — yüzyıllar boyunca başlar alınmıştır ve bazı nişler artık boştur — ancak düzenleme hâlâ yerden okunabilmektedir.
Heykeller birbirinin aynısı değil ve bu farklılıklar, anıtta ikinci bir ziyaret için en ödüllendirici detay. El pozisyonları, heykelin baktığı yapı tarafına göre değişiyor; her mudra kendi anlamını taşıyor, bu yüzden doğu cephesindeki bir Buda, ellerini batıdakinden farklı tutuyor. Tek bir terasın tam turunu yürüyüp jestin değişimini izlemek, zirve manzarasından daha sakin bir keyif ve yaklaşık on dakika sürüyor.
Tepedeki stupalar, görgü kurallarının en önemli olduğu yer. Ziyaretçiler arasında, delikli taştan uzanıp içerideki Buda'ya şans için dokunma geleneği yaygın; sizden bunu yapmamanızı rica ediyoruz. Burası hem arkeolojik bir alan hem de aktif bir ibadet yeri — Endonezya'daki Budistler her yıl Mayıs veya Haziran dolunayında Vesak'ta burada toplanır ve yüzyıllardır hacıların yaptığı gibi anıtı saat yönünde tavaf eder. Taşın arasından bakın, isterseniz fotoğraflayın, ama ellerinizi kendinize saklayın.
Oymaları tırmanmadan okumak
Teraslara erişim, sınırlı sayıda saatli oturumlarla yürütülür ve her ziyaretçi bunu istemez — bazıları merdivenleri çıkamaz, bazıları küçük çocuklarla seyahat eder, bazıları ise yalnızca istedikleri oturumların tükendiği bir günde gelir. Bunların hiçbiri sizi kabartmalardan mahrum bırakmaz. Alan girişi size tüm arkeolojik parkı, anıtın tabanı çevresindeki yürüyüş güzergâhını ve iki müzeyi sunar; taban seviyesinde düşünceli bir ziyaret, aceleyle bir tırmanıştan daha iyi bir oymacılık girişidir.
Bunun nedeni Karmawibhangga Müzesi. Gömülü tabanın belgelerini — kimsenin yerinde göremediği panelleri — barındırıyor ve onlara oturum saati baskısı olmadan, dar bir galerinin kalabalığı olmadan kendi hızınızda bakmanızı sağlıyor. Yakındaki Samudraraksa Müzesi ise tamamen farklı bir yaklaşım benimsiyor; anıtın duvarlarına oyulmuş gemiler ve Budizm'i Java'ya ilk getiren denizcilik dünyası etrafında inşa edilmiş. Her ikisi de zemin girişine dahil.
Çimlerden bakıldığında anıt, galerilerin içinden asla görünmeyen şekilde tek bir nesne olarak okunuyor: basamaklı kare teraslar, üstlerindeki üç dairesel platform, taç stupa, tüm mandala planı bir anda anlaşılır. Çevreyi saat yönünde yürüyün, gizli tabanın açıkta olduğu güneydoğu köşesinde durun, sonra müzelere girin. Bu, binayı sadece üzerinde durmuş olmaktan ziyade anlamanızı sağlayan iki saatlik bir ziyaret.
Sıkça Sorulanlar
Gizli Karmawibhangga panellerini gerçekten görebilir misiniz?
Sadece bir bölüm. Anıtın tabanını kaplayan kaplama taşı, güneydoğu köşesinde açık bırakılmış; orijinal oymayı yerinde görebilirsiniz. Yaklaşık 160 panellik serinin geri kalanı payandaların arkasında mühürlü ve yalnızca, zemin girişine dahil olan Karmawibhangga Müzesi'nde sergilenen belgeleme fotoğrafları olarak görülebilir.
Borobudur'da toplam kaç kabartma panel var?
Yaklaşık 2.670 ayrı kabartma var; bunların yaklaşık 1.460'ı anlatı paneli, yaklaşık 1.212'si dekoratif. Anlatı panelleri gizli taban ve dört galeriye dağılmış durumda: tabanda Karmawibhangga, birinci galeride Lalitavistara Buda'nın hayatı ile Jataka ve Avadana masalları, ikinci, üçüncü ve dördüncü galerilerde ise Sudhana'nın Gandavyuha hac yolculuğu.
Galerilerde hangi yönde yürümeliyim?
Saatin tersi yönünde, anıt sağınızda kalacak şekilde, doğu merdiveninden başlayarak ilerleyin. Bu, pradakshina'nın, yani yapının etrafında dönülmek üzere tasarlandığı ibadet turunun yönüdür ve aynı zamanda kabartma panellerin okunma yönüdür. Saat yönünde yürümek, her hikâyeyi tersten görmek anlamına gelir. Tüm seviyelerin eksiksiz bir okuması beş kilometreden fazla sürer; bu da tek bir ziyaretin kapsayabileceğinden fazladır.
Stupaların içindeki Buda'ya dokunabilir miyim?
Lütfen yapmayın. Ajur taşın arasından şans için uzanma geleneği yaygındır ama hem heykele hem de stupanın dokusuna zarar verir; Borobudur bir Dünya Mirası anıtı olduğu kadar yaşayan bir Budist ibadet yeridir de. Aynısı kabartma panoları için de geçerlidir: dokunmak yok, yaslanmak yok, duvarlara tırmanmak yok. Rehberler de sizden aynısını nezaketle ama kararlılıkla isteyecektir.
Tek bir ziyarette kabartmaların ne kadarını gerçekçi olarak görebilirim?
Doksan dakikalık tek bir yapı turu; gizli ayak köşesini, bir galeriye gerektiği gibi bakmayı ve üst terasları görmenize olanak tanır — ancak tüm çevreyi değil. Önceden seçim yapmanızı öneririz: Buda'nın hayatını ve hikâye panellerini görmek istiyorsanız birinci galeri, Sudhana'nın hac yolculuğunu istiyorsanız üst galeriler. Bahçedeki müzeler, zaman sınırı olmadan geri kalanını tamamlar.
Kabartmaları anlamak için rehber şart mı?
Tapınak yapısına her çıkışta bir rehber eşlik eder ve kabartmalar söz konusu olduğunda bu gerçekten büyük fark yaratır — panellerde etiket yoktur ve sıralama ilk kez gelen bir ziyaretçi için kendiliğinden anlaşılmaz. Belirli bir ilginiz varsa, bunu turun sonunda değil başında belirtin. Rehberler standart bir turda kullanılandan çok daha fazla bilgiye sahiptir ve erken sorulduğunda memnuniyetle daha derine inerler.