Sıra Beklemeden Giriş Mevcut Borobudur'daki Kabartmaları Okumak
Gizli taban, dört galeri ve 5 kilometrelik saat yönündeki yürüyüşün nasıl bir kitap gibi okunmak üzere tasarlandığı.
Çoğu ziyaretçi Borobudur'a tepeden manzara için tırmanır ve manzara bunu hak eder. Ancak anıt yukarıdan bakılmak için inşa edilmedi; içinden yürünüp okunmak için inşa edildi. Kare teraslarının etrafında sarmal çizen galeriler yaklaşık 2.670 ayrı kabartma taşır — bunların yaklaşık 1.460'ı anlatı paneli ve yaklaşık 1.212'si dekoratiftir — ve bunlar, saat yönünde yürüyen bir hacının beş kilometreden uzun bir rota üzerinde seviye seviye sırayla karşılaşacağı bilinçli bir dizi halinde düzenlenmiştir. Ne gördüğünüzü bilmek, bir tırmanışı okumaya dönüştürür. Bu rehber, nerede neyin oyulduğunu, en alt serinin neden neredeyse tamamen gözden gizlendiğini ve tek bir seansın izin verdiği sürede galerileri nasıl anlamlandıracağınızı açıklar.
Kabartmaların neden bu şekilde düzenlendiği
Borobudur üç katman halinde inşa edilmiştir: piramidal bir taban, gövdeyi oluşturan beş eşmerkezli kare teras ve zirvede anıtsal bir stupa taşıyan üç dairesel platform. UNESCO, taban, gövde ve üst yapının bu dikey bölünmesinin Budist kozmolojisindeki evren anlayışıyla — kamadhatu, rupadhatu ve arupadhatu'nun üst üste binen üç küresiyle — tamamen uyumlu olduğunu belirtir. Taban, arzular küresini temsil eder; burada istediklerimize bağlı kalırız. Kare teraslar, arzunun terk edildiği ancak ad ve biçimin hâlâ geçerli olduğu biçimler küresini; dairesel platformlar ve taçlandıran stupa ise hiçbirinin kalmadığı biçimsizlik küresini temsil eder.
Oyma işçiliği bu şemayı birebir takip eder. Arzular diyarı en altta, anıt üzerindeki en gerçekçi ve dünyevi imgelerle betimlenmiştir. Biçimler diyarı, kapalı galerilerde yer alır; burada anlatı, iki oyma duvar arasında göz hizasında akar. Biçimsizlik diyarı en üstte neredeyse çıplaktır: galeri yok, öykü yok, yalnızca açık teraslar, delikli stupalar ve gökyüzü vardır. Süsleme, inşaatçıların zamanı tükendiği için incelmez. İncelir çünkü binanın yapmak istediği argüman budur.
Duvarlar ve korkuluklar birlikte, yaklaşık 2.520 metrekarelik bir yüzey alanı üzerinde alçak kabartmalar taşır. Öngörülen hareket yönü, doğu merdiveninden başlayarak saat yönündedir — anıtı sağınızda tutma pratiği olan pradakshina — ve her seviyeyi sırayla tamamlayan bir hacı, zirveye ulaşmadan önce beş kilometreden fazla yol kat eder. Modern ziyaret saatleri, tam turu okuma hızında yapmaya izin vermez; bu yüzden hangi panellerin önünde durmak istediğinizi önceden bilmek tam da bu nedenle işe yarar.
Birinci galeri: Buda'nın hayatı ve önceki yaşamların hikâyeleri
Birinci galeri, çoğu ziyaretçinin okumaya başladığı yerdir ve iki duvarında iki ayrı program taşır. Ana duvar, Lalitavistara'nın 120 panelini içerir — Gautama Buda'nın hayatı, doğma kararından saray yıllarına, ayrılışa, çilecilik yıllarına, aydınlanmaya ve ilk vaaza kadar. Saat yönünde yürürken soldan sağa okunur ve anıttaki en doğrudan anlaşılır dizidir çünkü hikâye, Budist geçmişi olmayan ziyaretçilere bile tanıdıktır.
Altında ve yanında Jataka ve Avadana serileri uzanır: Buda'nın önceki yaşamlarının ve başkalarının erdemli eylemlerinin hikâyeleri, ana duvarda 120 panel ve korkuluklar boyunca ek 372 ve 128 panel. Bunlar hikâye anlatıcısının panelleridir — krallardan daha iyi davranan hayvanlar, neredeyse neşeli bir yalınlıkla işlenmiş özveri, gemiler, filler ve ormanlar. Yanınızda çocuklar varsa, sıkılmaktan vazgeçtikleri seviye burasıdır.
Bakış üzerine pratik bir not: galeriler dardır ve oyma, yaklaşık bir metre mesafeden yürüme hızında okunmak üzere tasarlanmıştır. Geriye çekilip tüm bir duvarı fotoğraflamak, onu düzleştirir ve oymacıların uğruna çalıştığı derinliği kaybettirir. Kabartmalara ayrıca dokunulmamalıdır — el yağları ve aşınma, bin yıllık bir andezit yüzeyin toplu olarak kaldıramayacağı şeylerdir — bu yüzden gözlerinizle okuyun ve rehberin işaret etmesine izin verin, kendiniz işaret etmeyin.
Üst galeriler: Sudhana'nın hac yolculuğu
İkinci galeriden yukarıya doğru anıt, neredeyse tamamen tek bir metne adanmıştır: Gandavyuha, genç Sudhana'nın ve anlayış arayışında bir dizi öğretmenin yanından geçen yolculuğunun hikâyesi. Dizi, ikinci galeri duvarında 128, üçüncüde 88 ve dördüncüde 84 panel boyunca uzanır ve hikâye ilerledikçe okuyucuyu istikrarlı bir şekilde yukarı taşır. Yapıdaki en uzun tek anlatıdır ve çoğu ziyaretçiye en az tanıdık gelendir.
Aynı zamanda, bilinçli olarak, en az olaylı olanıdır. Birinci galeri size krallar, filler ve dramatik feragatler sunarken, Gandavyuha size karşılaşma üstüne karşılaşma, öğretmen üstüne öğretmen sunar; her sohbet Sudhana'yı biraz daha ileri taşır. Tekrar asıl noktadır: hac uzundur, dersler birikir ve anıta tırmanan okuyucu, Sudhana'nın metinde yaptığı yolculuğun aynısını taşta gerçekleştirir.
Dördüncü galeriye gelindiğinde, duvarlardaki hikâye ziyaretçinin nefesinin tükenme hızıyla hemen hemen aynı oranda tükeniyor ve sonunda galeriler birdenbire sona eriyor. Dairesel teraslara adım attığınızda oymalar duruyor. Bir kilometreden uzun yoğun anlatının ardından, üst platformların ani boşluğu Asya'daki en etkili mimari geçişlerden biri; ancak duvarları görmeden merdivenleri tırmanan herkes için bu deneyim büyük ölçüde boşa gidiyor.
Budalar: 504 heykel ve farklılıkları
Anıt aslen 504 Buda heykeline ev sahipliği yapıyordu. Çoğu, kare terasların korkulukları boyunca uzanan nişlerde, bina ile birlikte yukarı doğru yükselen sıralar hâlinde duruyor; geri kalan 72'si ise tepedeki üç dairesel platformu çevreleyen delikli çan biçimli stupaların içinde yer alıyor ve her biri açık işçilikli taşın arasından parçalar hâlinde görünüyor. Hepsi sağlam değil — yüzyıllar boyunca kafalar koparılmış ve bazı nişler artık boş — ancak düzen hâlâ yerden okunabilir durumda.
Heykeller birbirinin aynısı değil ve bu farklılıklar, anıtta ikinci bir ziyaret için en ödüllendirici ayrıntıyı oluşturuyor. El pozisyonları, heykelin baktığı binanın yönüne göre değişiyor; her mudra kendi anlamını taşıyor, bu yüzden doğu cephesindeki bir Buda, ellerini batıdakinden farklı tutuyor. Tek bir terasın tam turunu yürüyüp jestin değişimini izlemek, zirve manzarasından daha sakin bir keyif ve yaklaşık on dakika sürüyor.
Tepedeki stupalar, görgü kurallarının en önemli olduğu yer. Ziyaretçiler arasında, açık işçilikten uzanıp içerideki Buda'ya şans için dokunma geleneği yaygın; ancak sizden bunu yapmamanızı rica ediyoruz. Burası hem arkeolojik bir alan hem de aktif bir ibadet yeri — Endonezya'daki Budistler her yıl Mayıs veya Haziran'daki dolunayda Vesak'ta burada toplanıyor ve yüzyıllardır hacıların yaptığı gibi anıtı saat yönünde tavaf ediyor. Taşın arasından bakın, isterseniz fotoğraflayın ve ellerinizi kendinize saklayın.
Oymalara tırmanmadan bakmak
Teraslara erişim, sınırlı sayıda zamanlı oturumlarla yürütülüyor ve her ziyaretçi bu oturumlardan birini istemiyor — bazıları merdivenleri çıkamıyor, bazıları küçük çocuklarla seyahat ediyor, bazıları ise istedikleri oturumların dolduğu bir günde geliyor. Bunların hiçbiri sizi kabartmalardan mahrum bırakmıyor. Yer girişi size tüm arkeolojik parkı, anıtın tabanı çevresinde yürüyüşü ve iki müzeyi sunuyor; düşünceli bir zemin seviyesi ziyareti, acele bir tırmanıştan daha iyi bir oyma tanıtımı sağlıyor.
Bunun nedeni Karmawibhangga Müzesi. Gömülü tabanın belgelerini — yerinde kimsenin göremediği panelleri — barındırıyor ve onlara, oturum saati baskısı olmadan ve dar bir galerinin kalabalığı olmadan kendi hızınızda bakmanıza olanak tanıyor. Yakınlardaki Samudraraksa Müzesi ise tamamen farklı bir yaklaşım benimsiyor; anıtın duvarlarına oyulmuş gemiler ve Budizm'i Java'ya ilk etapta taşıyan denizcilik dünyası etrafında inşa edilmiş. Her ikisi de yer girişine dâhil.
Çimlerden bakıldığında anıt, galerilerin içinden asla görünmeyen bir şekilde tek bir nesne olarak okunuyor: basamaklı kare teraslar, üzerlerindeki üç dairesel platform, tepedeki stupa ve tüm mandala planı bir anda anlaşılıyor. Çevreyi saat yönünde yürüyün, gizli tabanın açıkta olduğu güneydoğu köşesinde durun, ardından müzelere girin. Bu, binayı yalnızca üzerinde durmuş olmaktan ziyade anlamanızı sağlayan iki saatlik bir ziyaret.
Sıkça Sorulanlar
Gizli Karmawibhangga panellerini gerçekten görebilir misiniz?
Yalnızca bir bölüm. Anıtın tabanını kaplayan saran taş, güneydoğu köşesinde açık bırakılmış; orijinal oymayı yerinde görebilirsiniz. Yaklaşık 160 panellik serinin geri kalanı destek duvarının arkasında mühürlü ve yalnızca, yer girişine dâhil olan ve alan içindeki Karmawibhangga Müzesi'nde sergilenen belgeleme fotoğrafları olarak görülebilir.
Borobudur'un toplam kaç kabartma paneli var?
Yaklaşık 2.670 ayrı kabartma; bunların yaklaşık 1.460'ı anlatı panelleri, yaklaşık 1.212'si ise dekoratiftir. Anlatı panelleri, gizli kaide ile dört galeriye dağılmıştır: tabandaki Karmawibhangga, birinci galerideki Lalitavistara Buda'nın hayatı ile Jataka ve Avadana masalları ve ikinci, üçüncü ve dördüncü galerilerdeki Sudhana'nın Gandavyuha hac yolculuğu.
Galerilerde hangi yönde yürümeliyim?
Doğu merdiveninden başlayarak, anıtı sağınızda tutarak saat yönünde. Bu, yapının etrafında tasarlandığı dönüş olan pradakshina yönüdür ve aynı zamanda anlatı panellerinin okunduğu yöndür. Saat yönünün tersine yürümek, her hikâyeyi tersten karşılamak anlamına gelir. Tüm seviyelerin eksiksiz okunması beş kilometreden fazla sürer; bu da tek bir seansa sığmaz.
Stupaların içindeki Buda'ya dokunabilir miyim?
Lütfen dokunmayın. Şans için kafes işi taşın arasından uzanma geleneği yaygındır ancak hem heykellere hem de stupanın dokusuna zarar verir; Borobudur, bir Dünya Mirası anıtı olmasının yanı sıra hâlâ yaşayan bir Budist ibadet yeridir. Aynı durum kabartma paneller için de geçerlidir: dokunmak yok, yaslanmak yok, duvarlara tırmanmak yok. Rehberler de sizden aynı şeyi kibarca ama kararlılıkla isteyecektir.
Tek ziyarette kabartmaların ne kadarını gerçekçi olarak görebilirim?
Doksan dakikalık tek bir yapı seansı; gizli kaidenin açıkta kalan köşesini, bir galeriye düzgün bir bakışı ve üst terasları görmenize zaman tanır — ancak tüm çevreyi değil. Önceden seçim yapmanızı öneririz: Buda'nın hayatını ve hikâye panellerini istiyorsanız birinci galeri, Sudhana'nın hac yolculuğunu istiyorsanız üst galeriler. Bahçelerdeki müzeler, zaman sınırı olmadan geri kalanını tamamlar.
Kabartmaları anlamak için rehber şart mı?
Tapınak yapısına her çıkışa bir rehber eşlik eder ve kabartmalarda bu gerçekten fark yaratır — panellerde etiket yoktur ve sıralama ilk kez gelen bir ziyaretçi için kendiliğinden anlaşılmaz. Belirli bir ilginiz varsa, bunu seansın sonunda değil başında belirtin. Rehberler standart bir turda kullanılandan çok daha fazla materyal taşır ve erken sorulursa memnuniyetle daha derine inerler.